Anti-tankgracht

De anti-tankgracht is sinds 2001 een erkend natuurreservaat en een sinds 1999 beschermd monument.

Momenteel loopt er een landinrichtingsproject van de Vlaamse LandMaatschappij. Onderstaand kaartje toont de situering van het projectgebied.

Over de status van een erkend natuurreservaat vind je elders op de website info.
Hier vind je het beschermingsbesluit van de anti-tankgracht als erkend monument.
Hier vind je actueel nieuws over het project rond de anti-tankgracht.

Situering en geschiedenis

De anti-tankgracht (ATG) is in 1939 net voor de tweede wereldoorlog op enkele maanden tijd uitgegraven en maakte deel uit van de K/W linie (linie Koningshooikt - Waver). De muur en de gracht waren dus slechts een schakeltje van de KW-lijn. Het doel was een verdedigingslinie op te bouwen van Antwerpen tot Namen bestaande uit natuurlijke hindernissen (o.a. rivieren) en kunstmatige elementen (ATG en cointets: stalen hekken van 3 m breed en 2 m hoog door stalen kabels aan elkaar verbonden) om het Duitse leger en de Duitse tanks tot stilstand te brengen. De anti-tankgracht bestaat uit een 3,6 km lange muur van 3,5 hoog, bovenaan 0,8 m breed en onderaan steunend op een voet van 2,5 m breed. Voor de muur werd dan een gracht uitgegraven van 4 m breed. De uitgegraven aarde aan de voorkant werd opgeworpen achter de muur. Via een afdamming op de Dijle was het de bedoeling om de gracht en het achterliggende gebied richting Werchter onder water te zetten om alzo de Duitse tanks tegen te houden.

Na de oorlog werd de ATG terug geprivatiseerd en ontwikkelde ze zich tot een natuurlijk biotoop voor allerlei fauna en flora. Door de jaren heen heeft Natuurpunt steeds meer percelen opgekocht en dit gebied als natuurgebied laten erkennen om het te beschermen voor de toekomst. Maar momenteel is de anti-tankgracht toe aan een grotere onderhoudsbeurt.

De anti-tankgracht wordt nu geassocieerd met waterjuffers, IJsvogels en grazende schapen. Deze vredige taferelen staan in schril contrast met de ontstaansgeschiedenis van dit bouwsel.

IJzeren muur

Verdere bescherming moest komen van de achterliggende bunkerlinie. Deze linie bestond niet overal uit een gracht met een muur zoals in het vlakke Haacht. Veel vaker gebruikte men een soort van verplaatsbaar stalen hek, opgebouwd uit zogenaamde Cointet-elementen, die ook tanks konden tegenhouden. Vandaar de naam ijzeren muur. Het gebied voor de muur werd zoals gepland op 10 mei 1940 onder water gezet. Het was echter een maat voor niets: de geallieerde troepen besloten al vlug de KW-linie op te geven en zich terug te trekken achter de Schelde. Men had de Duitse militaire superioriteit duidelijk onderschat. De 'Blitzkrieg' kreeg België na 18 dagen op de knieën. Gelukkig heeft dit staaltje oorlogsarchitectuur nu een nieuwe, nuttige functie gekregen.

Hooilandjes en zoogdieren

Omdat bij de aanleg van de Anti-tankgracht deze kant werd opgehoogd met aangevoerde grond, is er een verschil in de samenstelling van de grond tussen de hoge en lage kant. Dit is te merken aan de plantengroei. Dit deel van de gracht wordt gesierd door kleine hooilandperceeltjes met een rijke flora: Pinksterbloem, Dagkoekoeksbloem, Gewone Agrimonie, Sint-Janskruid, Margriet, Echt Duizendguldenkruid, Grote Ereprijs, Heggewikke en Gewone Hoornbloem.

Beheer

Op de lage kant, waar de grond zwaarder en natter is, zie je Smeerwortel, Scherpe Boterbloem en Dauwnetel. Door de massale bladval van de canadapopulieren die hier vroeger stonden is de bodemlaag redelijk stikstofrijk. Hierdoor kunnen brandnetels de vegetatie domineren. Om dit te vermijden wordt een verarmingsbeheer uitgevoerd. De hooilandjes worden jaarlijks tweemaal gemaaid waarbij het maaisel wordt afgevoerd. Nabegrazing gebeurt door schapen, die door hun gevarieerd begrazingspatroon goed bruikbaar zijn in natuurgebieden.

Thuis van braam en hout

De hooilandjes zijn begrensd door braamruigten. Duizenden ongewervelden en kleine zoogdieren zoals Steenmarter, Wezel, Hermelijn, Egel, Bunzing en Konijn vinden hier voedsel en een veilig onderkomen. Ook de houtstapels van gekapte canadapopulieren zijn een goede schuilplaats voor deze dieren en zijn om deze reden hier geplaatst.

Struikgewas en vogels

Je merkt dat er langs de anti-tankgracht heel wat hooghout en struikgewas staat. Hier staan bomen als Zomereik, Boskers, Es, Zwarte Els en wilg en struiken als Eénstijlige meidoorn, Sleedoorn, Sporkehout, Gelderse Roos, Hondsroos, Hazelaar, Rode Kornoelje, Gewone Vlier en Wilde Liguster. De anti-tankgracht wordt druk bezocht door vogels en vooral in het struikgewas horen we voortdurend vogelgezang. De verscheidenheid aan bomen en struiken zorgt voor een gevarieerde insectenfauna, die natuurlijk een positieve invloed uitoefent op het voedselaanbod voor de vogels. De dichte, gesloten groei van de struiken zorgt voor ideale schuil- en broedplaatsen. De volgende soorten komen als broedvogel voor langs de Anti-tankgracht: Spotvogel, Fitis, Grasmus, Heggenmus, Merel, Nachtegaal, Roodborst, Tjiftjaf, Tuinfluiter, Zwartkop, Vink, Winterkoning en Zanglijster. Naast een heleboel andere regelmatige gasten zoals mezen, spechten, Wilde Eend, IJsvogel en Blauwe Reiger vermelden we enkele minder bekende bezoekers zoals Blauwborst, Bonte Vliegenvanger, Roodborsttapuit en Gekraagde Roodstaart. De Buizerd kan je regelmatig zien boven de velden naast de anti-tankgracht in de richting van Werchter.

Beheer

We laten de van nature voorkomende struiken en bomen langs de gracht zich verder ontwikkelen. Enkel daar waar ze de gracht teveel overschaduwen, worden ze plaatselijk verwijderd zodat het nodige zonlicht de gracht kan bereiken. Het hier achtergelegen elzenbosje mag zijn eigen gang gaan. Exoten zoals Amerikaanse Vogelkers worden verwijderd.

Water en waterleven

Het water in de anti-tankgracht bestaat uit grond en hemelwater. Daarom is het water van zeer goede kwaliteit. Het bewijs hiervan laat zich reeds zien in het vroege voorjaar wanneer talrijke Gewone Padden en Bruine Kikkers zich richting gracht begeven. In totaal leven er zes soorten amfibieën. Zo zijn er onder meer nog Groene Kikker en Meerkikker, Alpenwatersalamander, Kleine Watersalamander, Kamsalamander. De anti-tankgracht is een amfibierijk gebied, waarvan één zeldzame soort nl. de kamsalamander. Niettegenstaande deze “rijkdom” worden plaatselijk nog extra kansen gecreëerd worden voor amfibieën, o.a. door aanleg van flauwe oevers of door wegnemen van beschaduwing. De mogelijke aanwezigheid van een populatie kamsalamander is zeker een aandachtspunt. Gerichte maatregelen worden genomen worden om de mogelijke populatie extra kansen te bieden; zoals de extra aanleg van poelen, aandacht voor kleine landschapselementen,… De gracht is momenteel reeds een soortenrijk gebied en bied bovendien mooie toekomstperspectieven voor het behoud en de uitbreiding van het aanwezige amfibieënbestand! Verder is er ook niet te vergeten: het Driedoornige Stekelbaarsjes. Zowel boven als in de gracht krioelt het van het leven. Boven het wateroppervlak zien we libellen, waterjuffers, schrijvertjes en schaatsenrijders. In het water zitten er onder meer slakken, bodeminsecten, larven en nimfen van libellen en waterkevers. Ook wat planten betreft, vinden we heel wat interessante soorten. Enkele belangrijke waterplanten zijn Waterviolier, Pijlkruid, Drijvend Fonteinkruid, Kikkerbeet, Grote Waterweegbree, Gewone Waterranonkel, Grote en Kleine Egelskop. Als oeverplanten vermelden we Gele Lis, Dotterbloem, Moerasspirea, Echte Valeriaan, Zwanebloem, Grote Lisdodde, Moerasvergeet-mijnietje, Moeraswederik en Kattenstaart. Blauwe Reiger en IJsvogel zoeken hier graag naar voedsel. De IJsvogel zit vaak op een overhangende tak van Zwarte Els naar een prooi uit te kijken.

Grienden

Een aantal van de hierboven vernoemde oeverplanten vind je in het moerasje 'de greppel' dat in de hoek Weistraat-Scharent-anti-tankgracht ligt. Het bestaat uit een stelsel van grachten, die vanaf de negentiende tot het midden van de twintigste eeuw beplant waren met grienden. Dat zijn hakhoutopstanden die voornamelijk uit wilgen bestaan. Het hakhout was bestemd voor de mandenvlechterij.

Beheer

Nu wordt het moeras opengehouden zodat de oorspronkelijke moerasvegetatie opnieuw een kans krijgt. Naast 'de greppel' bevindt zich een interessant grasland dat een grote soortenrijkdom aan kruiden bevat. Dit perceel wordt jaarlijks twee maal gemaaid. De gracht werd in 2000 en 2008 gedeeltelijk geruimd zodat er nu het hele jaar door water in staat.

Kasteel Van Roost

In de dertiende eeuw maakte de heerlijkheid Haacht deel uit van het 'Land van Rotselaar' en stond onder de invloed van de hertogen van Leuven. De heerlijkheid Roost, op 300m van de Hansbrug, aan de rand van de zuidelijke oeverwal van de Dijle en langs de oude verbindingsweg tussen Leuven en Lier, was één van de drie zelfstandige enclaves binnen Haacht. Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de eerste versie van het kasteel Van Roost in het begin van de veertiende eeuw gebouwd werd met recuperatiemateriaal (ijzerzandsteen) van een oudere burcht. Het ging hier om een kleine, rechthoekige waterburcht, bestaande uit een poortdonjon (donjon = een soort toren) en een gelijktijdig gebouwde ringmuur. In een tweede fase, vermoedelijk vóór 1450, werd er binnen de ringmuur een aantal residentiële gebouwen opgetrokken. Na de verwoesting in 1489 brak er een derde bouwfase aan, in feite een heropbouw in witte steen (deels Diegemse, deels Gobertange). Na 1506 was er nog een vierde bouwfase, namelijk het aanbrengen van verstevigingsmuren aan de binnenzijde van de donjon. Het kasteel Van Roost werd omgeven door een brede slotgracht en was toegankelijk via een wegneembare houten brug. De aanleg van een gracht, waardoor de burcht een veiligheidsmarge van 50 tot 70m kreeg, houdt verband met de opkomst van verderdragend geschut dat in die periode na 200 passen niet veel onheil meer kon aanrichten. De slotgracht vormde een onregelmatige vierhoek. In 1828 werd het kasteel Van Roost afgebroken en het bijhorend neerhof brandde in 1833 af. Na de opgravingen van 1982-1983 is enkel een gedeelte van de buitenste slotgracht zichtbaar gebleven. Deze restanten kan je zien op het stuk grond dat hier aan de anti-tankgracht grenst en tevens deel uitmaakt van het natuurgebied.

Links

Wil je meer te weten komen over de vegetatie van de anti-tankgracht, volg dan deze link naar de website van het FON (Floristisch Onderzoek voor Natuurbehoud).

Wil je meer weten over de anti-tankgracht als bouwkundig erfgoed, klik dan hier verder naar de website van Inventaris Onroerend Erfgoed.

Lees ook verder op Bunkergordel, Forten info, Wikipedia, KW linie